تقوي سياسي و بصيرت سياسي

شناسه : 780252

تقوي سياسي و بصيرت سياسي


تقوي سياسي و بصيرت سياسي

تقوي سياسي و بصيرت سياسي

یکی از محورهای مهم و قابل توجه در رهنمودها و بیانات رهبر معظم انقلاب ، همواره مسئله بصیرت، راهکارهای افزایش آن و توجه هرچه بیشتر به مفهوم آن بوده است. ایشان که بعد از انتخابات دهم ریاست جمهوری روی این مفهوم تاکید ویژه ای داشتند،یکی از راههای اصلی مقابله با جنگ نرم دشمنان، را مجهز شدن به ابزار بصیرت و شناخت دقیق موقعیت و حوادث دانستند. این توصیه به خواص و نخبگان از اهمیت جدی تری برخوردار می باشد چرا که به نوعی در پیشانی این جبهه مقابله قرار دارند. در همین راستا آنچه در ادامه می آید بررسی مفهومی است که به طور قطع مهم ترین نقش را در بالا بردن و تقویت بصیرتها دارد؛ یعنی تقوای سیاسی.

در اهمیت و جایگاه ویِژه تقوا همین نکته کافی است که حضرت علی(علیه السلام) آن را "رئیس الاخلاق" نامیده است و در خطبه متقین نهج البلاغه حدود ۲۰۰ ویژگی از صفات انسان های با تقوا را برای همّام بن شریح، شرح داده است. در واقع درکتاب نهج البلاغه شاید کمتر موضوعی از سوی حضرت به قدر تقوا مورد تأکید قرار گرفته باشد. به عنوان نمونه در تأثیر معنوی تقوا در خطبه ۱۱۳ نهج البلاغه امیرمؤمنان می فرماید: "تقوای خدا، دوستان خدا را از حرام نگه داشته و دل های آنان را ملزم به ترس از خدا می نماید، تا حدّی که شب ها (برای نماز) بیدار و روزهای گرم را (برای روزه) تشنه نگه می دارد. پس رنج و تشنگی را به راحتی و سیرابی برگزیده، مرگ را نزدیک دیده به سوی عمل شتافتند و آرزوها را تکذیب کرده، آخرت را ملاحظه نمودند..."

استاد شهید مرتضی مطهری در توضیح این مسئله متذکر می شود: "امیرالمؤمنین که بیش از هر کس دیگری در تعلیمات خود، روی معنای تقوا تکیه کرده و به آن ترغیب فرموده، آثار زیادی برای آن ذکر می کند و گاهی عمومیت عجیبی به فواید تقوا می دهد. مثل اینکه می فرماید: "دواءٌ داءٍ قلوبِکُم، شِفاءٌ مَرَض اَجْسادِکُم، و صلاحُ فَسادِ صدورِکُم، طَهُور دَنَس اَنفُسِکُم؛ تقوا دوای بیماری دل های شما و شفای مرض بدن های شما، درستی خرابی سینه های شما و مایه پاک شدن نفوس شما است." علی(علیه السلام) همه ابتلائات بشر را یک کاسه می کند و تقوا را برای همه آنها مفید می داند. حقاً هم اگر به تقوا صرفاً جنبه منفی و اجتناب و پهلو تهی کردن ندهیم و آن طور بشناسیم که علی(علیه السلام) شناخته، باید اعتراف کنیم که یکی از ارکان زندگی بشر است چه در زندگی فردی و چه در زندگی اجتماعی؛ و اگر نباشد، اساس زندگی متزلزل است..."۱

اما نکته قابل توجه در بحث تقوا که علی(علیه السلام) بر روی آن توجه ویژه ای داشت، بحث تقوای نخبگان و کارگزاران حکومت بود. امر مهمی که ما امروز آن را به تقوای سیاسی در عرصه مدیریت سیاسی جامعه می شناسیم. سیره امیرالمؤمنین بر همه ثابت نمود که تقوا مفهومی نیست که منحصر به محور فردی و دوری از محرمات شرعی باشد، بلکه تقوا به عنوان یک مفهوم چندوجهی باید در عرصه های اجتماعی نظیر سیاست، اقتصاد و... تسری یابد. با توجه به مفاهیم و چارچوب های مطرح شده در سیاست اسلامی، برای یک سیاستمدار اسلامی الزامی است که همه ابعاد تقوا خصوصاً بُعد سیاسی آن را دارا باشد.

در بحث تقوای سیاسی علی(علیه السلام) به عنوان زمامدار حکومت اسلامی بیشترین توجهات را در این زمینه معطوف به نخبگان سیاسی و کارگزاران کرده اند. در میان خطبه ها و نامه های نهج البلاغه شواهد بساری دال بر این قضیه وجود دارد. به طور مثال در اهمیت تقوا برای حاکم، حضرت در فرمان حکومتی به مالکِ اشتر می فرماید: "و اتباع ما اَمَر بِهِ فی کِتابِهِ مِنْ فرائِضِه و سُنَتِّه... و اِنَّ ینصر الله سبحانه بقلبِه و یده و لسانه ... و اَمَرَهُ اَنْ یکسر نَفْسَه من الشهورات و یزعَها عند الجمحات؛ پیروی آنچه در کتاب خود فرموده از واجبات و سنت هایش و اینکه خدای سبحان را با دل و دست و زبان یاری کند... او را فرمان دهد تا نفس خود را از خواهش ها باز دارد و هنگام سرکشی به فرمانش آرد."۲

این گونه استنباط می شود که رعایت تقوا از سوی نخبگان و مسئولان به این دلیل از اهمیت بیشتری برخوردار است که آنها خواسته یا ناخواسته الگویی برای جامعه هستند که مدل رفتاری آنها به سرعت در بین مردم تبدیل به الگو می شود. امیرالمؤمنین در نامه ای که به عثمان بن حنیف استاندار بصره نوشته اند، با تأکید بر اهمیت این موضوع می فرمایند: "آگاه باش که هر پیرو و مأمومی را پیشوایی است که باید از او پیروی کند و به روشنایی نور و دانش وی روشنی گیرد..."۳

آنچه در بالا ذکر شد تنها نمونه هایی از توصیه و سفارش اکید امیرالمؤمنین به نخبگان زمانه خود جهت رعایت تقوا و پرهیزگاری است که به نوعی تأثیر مستقیم در هدایت و حرکت عمومی جامعه دارد. مسئله ای که علی رغم تأکیدات و توجهات فراوان علی(علیه السلام) به وقوع نپیوست و دوری از تقوا و فاصله گرفتن برخی از نخبگان از این امر، جامعه اسلامی را با مشکلات و درگیری های درونی عمیقی مواجه ساخت.

با این حال رعایت تقوا دارای اثرات و انعکاسات بسیار مهمی در درون شخصیت انسان ها می باشد که توجه به آنها بسیار حائز اهمیت می باشد. شهید مطهری در فصل دوم کتاب "ده گفتار" در بحث پیرامون تقوا به نکته مهمی اشاره می کند که تقوا و رعایت حدود الهی دارای دو اثر و پیامد مهم و اساسی می باشد:

۱) به دست آوردن بصیرت و روشن بینی (اِنَّ تتقوا الله یَجْعَلَ لَکُمْ فرقاناً سوره انفال آیه ۲۹)

۲) حل شدن مشکلات و آسان شدن کارها (وَ مَنْ یتقِّ الله یَجْعَل لَهُ مَخْرَجاً سوره طلاق آیه ۲)

آنچه که بیشتر قصد داریم در اینجا به آن بپردازیم بصیرت و روشن بینی است که از آثار مترتب برای تقواپیشگی و پرهیزگاری است. استاد شهید ذیل عنوان بحثی با عنوان "راز تأثیر تقوا در بصیرت" خاطر نشان می کند: "یکی از حالات و قوایی که در عقل انسان یعنی در عقل عملی انسان یعنی در طرز تفکّر عملی انسان که مفهوم خوب و بد و خیر و شر و درست و نادرست و لازم و غیرلازم و وظیفه و تکلیف و اینکه الآن چه می بایست بکنم و این گونه معانی و مفاهیم را بسازد تأثیر دارد، طغیان هوا و هوس ها و مطامع و احساسات لجاج آمیز و تعصب آمیز و امثال اینهاست. زیرا منطقه و حوزه عملی عقل انسان به دلیل اینکه مربوط به عمل انسان است همان حوزه و منطقه احساسات و تمایلات و شهوات است.

این امور اگر از حد اعتدال خارج شوند و انسان محکوم اینها باشد نه حاکم بر اینها، در برابر فرمان عقل فرمان می دهند، در برابر ندای عقل و وجدان فریاد و غوغا می کنند، برای ندای حق پارازیت را پیدا می کنند، دیگر آدمی ندای عقل خویش را نمی شنوند، در برابر چراغ عقل گرد و غبار و دود ایجاد می کنند، دیگر چراغ عقل نمی تواند پرتو افکنی کند... پس توجه به این مطلب لازم است که حالات و قوای معنوی انسان به حکم تضاد و تزاحمی که میان بعضی با بعضی دیگر است در یکدیگر تأثیر مخالف می کنند و تقریباً اثر یکدیگر را خنثی می کنند، تأثیر تقوا در تقویت عقل و ازدیاد بصیرت و روشن بینی روشن می شود.

تقوا نه سوهان است نه سنباده و نه روغن چراغ. تقوا دشمنِ دشمنِ عقل است، از نوع سوم دوستانی است که علی(علیه السلام) فرمود: "و عدُوُّ عَدُوُّکَ". ملکه تقوا که آمد دشمن عقل را که هوا و هوس است رام و مهار می کند، دیگر نمی تواند اثر عقل را خشی کند، گرد و غبار برایش به وجود آورد، پارازیت ایجاد کند. پس معلوم شد که تقوا واقعاً تأثیر دارد در طرز تفکر و طرز قضاوت انسان ولی نوع تأثیرش این است که جلو تأثیر دشمن را می گیرد و از این راه دست عقل را باز می کند و به وی آزادی می دهد: "عتقٌ من کلِّ مَلِکهٍ"۴

رهبر انقلاب نیز دراین باره تأکید دارند: "بصیرت مهم است. نقش نخبگان و خواص هم این است که این بصیرت را نه فقط در خودشان، در دیگران به وجود بیاورند. آدم گاهی می بیند که متأسفانه بعضی از نخبگان خودشان هم دچار بی بصیرتی اند؛ نمی فهمند؛ اصلاً ملتفت نیستند. یک حرفی به نفع دشمن می پرانند؛ به نفع جبهه ای که همتش نابودی بنای جمهوری اسلامی است... خواص هم هستند، آدم های بدی هم نیستند، نیت بدی هم ندارند... بی بصیرتی است دیگر."

پی نوشتها:

۱. ده گفتار استاد شهید مرتضی مطهری انتشارات صدرا تهران صفحه ۳۷

۲.نامه ۵۳ نهج البلاغه

۳.تقوای سیاسی در مکتب امیر مومنان جاسم ریحانی کیهان فرهنگی شماره۱۷۰ ص۱۲۳

۴.ده گفتار صفحه ۴۹و۵۰